خار پاشنه پا از دید پاپزشکی
خار پاشنه پا (Heel Spur) یکی از شایعترین و دردناکترین عارضههای اسکلتی-عضلانی است که میلیونها نفر در سراسر جهان را درگیر میکند. بسیاری از بیماران با تصور اینکه یک تیغه استخوانی در پاشنهشان ریشه دوانده و به بافتها فشار میآورد، به پزشک مراجعه میکنند. اما از دیدگاه علم پاپزشکی (علم پزشکی پا)، خار پاشنه تنها یک استخوان اضافی نیست، بلکه نشانهای از یک مشکل اساسیتر در مکانیک بدن و فشارهای وارده بر کف پا است.
در این مقاله قصد داریم با نگاهی تخصصیتر به خار پاشنه بپردازیم، چرایی شکلگیری آن، دلایل عدم پاسخگویی به درمانهای ساده و راهکارهای موثر پاپزشکی را بررسی کنیم.
خار پاشنه چگونه شکل میگیرد؟
برای درک خار پاشنه، باید با آناتومی کف پا آشنا شویم. در زیر کف پا، یک بافت ضخیم و کشسان به نام «فاسیای کف پا» (Plantar Fascia) وجود دارد که پاشنه را به انگشتان متصل میکند و قوس پا را نگه میدارد.
خار پاشنه در واقع یک واکنش دفاعی بدن در برابر کشش مداوم و شدید است. مراحل تشکیل آن به شرح زیر است:
- ۱. کشش مزمن: به دلیل ایستادن طولانی، فعالیتهای ورزشی سنگین، صافی کف پا یا قوس زیاد پا، فاسیای کف پا دائماً تحت کشش قرار میگیرد.
- ۲. پارگی میکروسکوپی: این کشش مداوم باعث ایجاد پارگیهای ریز در محل اتصال فاسیا به استخوان پاشنه (کالکانه) میشود.
- ۳. التهاب: بدن برای ترمیم این پارگیها، فرآیند التهابی را آغاز میکند که منجر به درد تیز صبحگاهی میشود (فاسییت پلانتار).
- ۴. رسوب کلسیم: اگر این فرآیند کشش و التهاب ماهها یا سالها ادامه یابد، بدن برای محکمکردن محل اتصال، شروع به رسوبگذاری کلسیم میکند. این رسوبات به مرور زمان سفت شده و شکل یک خار یا تیغه استخوانی را به خود میگیرند.
نکته مهم پاپزشکی: جالب است بدانید که در بسیاری از رادیوگرافیها، خار پاشنه دیده میشود اما فرد هیچ دردی ندارد. این یعنی خودِ «خار» لزوماً عامل درد نیست، بلکه التهاب بافت نرم اطراف آن (فاسیا) عامل اصلی درد است.
چرا بعضی درمانها جواب نمیدهند؟
بسیاری از بیماران ماهها از داروهای ضدالتهاب، ژلهای مسکن و حتی کفیهای معمولی استفاده میکنند اما درد آنها بهبود نمییابد. از دید پاپزشکی، دلایل شکست درمانهای خانگی و عمومی عبارتند از:
- تشخیص اشتباه: تمامی دردهای پاشنه پا ناشی از خار پاشنه یا فاسییت نیستند. گاهی علت درد، فشار عصب (نوروم)، شکستگی استرسی، یا مشکلات کمر است که با درمان خار پاشنه بهبود نمییابد.
- عدم اصلاح بیومکانیک: استفاده از مسکن فقط درد را موقتاً خاموش میکند اما علت اصلی (مثل راه رفتن نادرست یا کفش نامناسب) را اصلاح نمیکند. اگر ساختار کف پا اصلاح نشود، پارگی بافتها ادامه مییابد.
- کفیهای غیراستاندارد: بسیاری از کفیهای موجود در بازار صرفاً نرم هستند و فشار را کمی کاهش میدهند، اما قوس پا را به درستی پشتیبانی نمیکنند. یک کفی طبی باید دقیقاً بر اساس قالب پای بیمار ساخته شود تا فشار را از ناحیه ملتهب بردارد.
- چسبندگی بافت: در موارد مزمن (بیش از ۶ ماه)، بافت فاسیا دچار چسبندگی و ضخامت میشود که دیگر با داروهای خوراکی پاسخ نمیدهد و نیاز به مداخلات فیزیکی تخصصی دارد.
درمان تخصصی خار پاشنه در پاپزشکی
پاپزشکان (متخصصان پا) با رویکردی گامبهگام و ترکیبی، درمان خار پاشنه را پیش میبرند. درمانهای تخصصی شامل موارد زیر است:
۱. کفیهای طبی سفارشی (Orthotics)
این مهمترین ستون درمان است. برخلاف کفیهای آماده، کفیهای طبی سفارشی با اسکن سهبعدی یا قالبگیری دقیق از پای بیمار ساخته میشوند. این کفیها قوس طولی پا را در وضعیت بهینه نگه داشته و کشش وارد بر فاسیا را در حین راه رفتن به حداقل میرسانند.
۲. درمانهای دستی و مانیپولاسیون
پاپزشک با استفاده از تکنیکهای خاص، مفاصل مچ پا و انگشتان را تنظیم کرده و کشش بافتهای سفت کف پا را آزاد میکند. این کار باعث افزایش خونرسانی به ناحیه ملتهب و کاهش چسبندگیها میشود.
۳. شوکویو درمانی (ESWT)
یکی از پیشرفتهترین روشهای غیرجراحی، استفاده از امواج شوکویو است. در این روش، امواج صوتی پرانرژی به ناحیه خار پاشنه فرستاده میشوند. این امواج باعث تحریک گردش خون و ترمیم بافت، شکستن رسوبات کلسیمی (خار) و کاهش سیگنالهای درد به مغز میشوند. این روش معمولاً در جلسات متعدد و بدون نیاز به بیهوشی انجام میشود.
۴. تزریقهای تخصصی
در مواردی که درد بسیار شدید است، پاپزشک ممکن است از تزریق کورتیزون (با دوز و تکنیک خاص برای جلوگیری از آتروفی چربی پاشنه) یا پلاسمای غنی از پلاکت (PRP) استفاده کند. PRP با استفاده از فاکتورهای رشد خود بیمار، ترمیم بافت آسیبدیده را تسریع میکند.
نقش کفش و کفی طبی
پیشگیری و درمان خار پاشنه بدون کفش مناسب غیرممکن است. کفش نقش «اسکلت بیرونی» برای پا دارد. ویژگیهای یک کفش مناسب برای افراد مبتلا به خار پاشنه عبارتند از:
- پاشنهگیر (Counter) محکم: قسمت پشت کفش که دور پاشنه را میگیرد، باید سفت باشد تا از لغزش پا جلوگیری کرده و پاشنه را در جای خود نگه دارد.
- کفی قابل تعویض: کفی کفش باید بیرون آید تا بتوانید از کفی طبی اختصاصی خود داخل آن استفاده کنید.
- پنجه پهن (Wide toe box): کفش نباید انگشتان پا را فشرده کند، زیرا این فشار به مکانیک راه رفتن و فشار وارد بر پاشنه آسیب میزند.
- ضربهگیری: کف کفش باید خاصیت جذب ضربه (Shock absorption) داشته باشد تا فشار وارده از زمین به پاشنه کاهش یابد.
کفی طبی تنها زمانی کار میکند که داخل یک کفش مناسب و با سایز استاندارد قرار گیرد. استفاده از کفی طبی در کفشهای تخت یا پاشنهدار بلند، اثر درمانی را خنثی میکند.
سوالات متداول (FAQ) درباره خار پاشنه
خوشبختانه پاسخ منفی است. اگرچه خودِ خار استخوانی ممکن است در رادیوگرافی باقی بماند، اما درد و التهاب associated با آن کاملاً قابل درمان است. با رفع فشار از روی فاسیا (با کفی طبی و درمانهای فیزیکی)، بدن دیگر نیازی به دفاع در برابر کشش نمیبیند و التهاب فروکش میکند. در بسیاری از موارد، حتی خار استخوانی نیز به مرور زمان و با اصلاح فشارها، کوچکتر یا کاملاً جذب میشود.
بستگی به نوع ورزش دارد. ورزشهایی که با ضربه شدید به پاشنه همراه هستند (مانند دویدن روی سطوح سفت، پرش یا ورزشهای ایروبیک) در فاز حاد درد میتوانند وضعیت را بدتر کنند. با این حال، ورزشهای کمضرب مانند شنا یا دوچرخهسواری مفید هستند. علاوه بر این، انجام تمرینات کششی مخصوص فاسیای کف پا و ساق پا (که توسط متخصص آموزش داده میشود) نقش مهمی در بهبود و پیشگیری از بازگشت درد دارد. استراحت مطلق توصیه نمیشود، بلکه باید فعالیت را اصلاح کرد.
به ندرت. بیش از ۹۰ درصد بیماران مبتلا به خار پاشنه با روشهای غیرجراحی (کفی طبی، فیزیوتراپی، شوکویو و دارو) بهبود مییابند. جراحی تنها زمانی در نظر گرفته میشود که: ۱. تمام روشهای درمانی محافظهکارانه به مدت حداقل ۶ ماه تا یک سال انجام شده باشد و نتیجهای نداشته باشد. ۲. درد شدید باشد و کیفیت زندگی بیمار را مختل کرده باشد. جراحی معمولاً شامل آزادسازی فاسیای کف پا و در صورت نیاز، برداشتن خار استخوانی است.
خار پاشنه پا (Heel Spur) یکی از شایعترین و دردناکترین عارضههای ارتوپدی است که زندگی روزمره بسیاری از افراد را مختل میکند. این مشکل که اغلب با درد تیز و ناگهانی در پاشنه پا هنگام صبح بیدار شدن شروع میشود، نتیجه فشارهای مکرر و کشش مداوم بر بافتهای کف پا است. از دیدگاه علم پاپزشکی (پزشکی پا)، خار پاشنه تنها یک تکه استخوان اضافی نیست؛ بلکه نشانهای از یک واکنش دفاعی بدن در برابر آسیبهای بافتی است که اگر به درستی مدیریت نشود، میتواند تبدیل به یک مشکل مزمن و ناتوانکننده شود.
مکانیزم تشکیل خار پاشنه به بافتی به نام «فاسیای کف پا» بازمیگردد. این بافت ضخیم و کشسان مانند یک تاندون، استخوان پاشنه را به انگشتان پا متصل کرده و قوس پا را نگه میدارد. زمانی که به دلیل ایستادن طولانی، اضافه وزن، صافی کف پا یا فعالیتهای ورزشی سنگین، فشار بیش از حد به این بافت وارد میشود، دچار پارگیهای میکروسکوپی میشود. بدن برای ترمیم این پارگیها فرآیند التهابی را آغاز میکند که همان عامل اصلی درد است. اگر این روند ادامه یابد، بدن برای استحکامبخشی به محل اتصال، شروع به رسوبگذاری کلسیم میکند که در نهایت منجر به شکلگیری خار استخوانی میشود. جالب است بدانید که در بسیاری از موارد، خودِ خار استخوانی عامل درد نیست، بلکه التهاب بافت نرم اطراف آن (فاسییت) باعث ناراحتی بیمار میشود.
بسیاری از بیماران با وجود مصرف داروهای ضدالتهاب و استفاده از کفیهای معمولی، همچنان از درد رنج میبرند. دلیل شکست این درمانهای عمومی در این است که صرفاً درد را موقتاً خاموش میکنند اما علت اصلی یعنی «بیومکانیک غلط پا» را اصلاح نمیکنند. پاپزشکان با رویکردی تخصصیتر، درمان را با استفاده از کفیهای طبی سفارشی آغاز میکنند. این کفیها بر اساس قالب دقیق پای بیمار ساخته شده و قوس پا را به گونهای پشتیبانی میکنند که کشش وارد بر فاسیا به حداقل برسد. علاوه بر این، روشهای پیشرفتهای مانند «شوکویو درمانی» (ESWT) که از امواج صوتی برای تحریک ترمیم بافت و شکستن رسوبات کلسیمی استفاده میکند، بدون نیاز به جراحی نتایج بسیار درخشانی داشتهاند.
نقش کفش مناسب در درمان و پیشگیری از خار پاشنه انکارناپذیر است. کفشهایی که پاشنهگیر محکم دارند، پنجه پهن هستند و خاصیت ضربهگیری بالایی دارند، فشار وارده از زمین به پاشنه را کاهش میدهند. همچنین، تمرینات کششی ساق پا و فاسیای کف پا برای افزایش انعطافپذیری بافتها و کاهش درد بسیار حیاتی است.
مقایسه روشهای درمان خار پاشنه
| ویژگی | کفی طبی سفارشی | شوکویو درمانی (ESWT) | تزریق کورتیزون | جراحی |
|---|---|---|---|---|
| نوع روش | غیرتهاجمی (محافظهکار) | غیرتهاجمی (فیزیکی) | تزریقی (حداقلی تهاجمی) | تهاجمی (جراحی) |
| هدف درمان | اصلاح بیومکانیک و کاهش فشار | ترمیم بافت و شکستن رسوبات | کاهش سریع التهاب حاد | برداشتن خار یا آزادسازی فاشیا |
| درد حین درمان | بدون درد | خفیف تا متوسط (در جلسات) | تزریق (موقتاً دردناک) | بعد از جراحی (نیاز به مسکن) |
| دوره نقاهت | ندارد | چند ساعت تا یک روز | چند ساعت | چند هفته تا یک ماه |
| تعداد جلسات | دائمی (همراه با کفش) | ۳ تا ۵ جلسه | ۱ تا ۳ جلسه (با فاصله) | ۱ بار (عمل جراحی) |
| عوارض | ندارد | قرمزی موقت محل | آتروفی چربی پاشنه (در تکرار) | خطر عفونت، درد مزمن |
| هزینه | متوسط (یکبار خرید) | متوسط رو به بالا | کم تا متوسط | بالا |
دکتر فرشاد احمدی
پودیاتری و بازتوان ستون فقرات
