خار پاشنه و درد صبحگاهی پاشنه: علت واقعی و درمان اصولی از نگاه پاپزشکی
درد پاشنه پا یکی از شایعترین مشکلاتی است که افراد در طول زندگی خود تجربه میکنند. این درد به خصوص در صبح، هنگام برداشتن اولین قدمها پس از بیداری، شدیدتر است و گاهی مانع از انجام فعالیتهای روزانه میشود. اصطلاح "خار پاشنه" معمولاً به زائده استخوانی کوچک در پاشنه اشاره دارد که در برخی افراد ایجاد درد میکند. اما آیا این خار همیشه دلیل اصلی درد است؟ در این مقاله با نگاهی علمی و تخصصی به بررسی علل درد صبحگاهی پاشنه، نقش خار پاشنه، روشهای تشخیص و درمان اصولی آن میپردازیم.
خار پاشنه چیست؟
خار پاشنه یا Calcaneal Spur یک زائده استخوانی کوچک است که معمولاً در بخش پایینی استخوان پاشنه پا شکل میگیرد. این زائده ممکن است بر اثر فشارهای طولانیمدت و مکرر به بافت فاسیای کف پا ایجاد شود. خار پاشنه گاهی به صورت یک برجستگی سخت و برآمده زیر پوست احساس میشود.
اما نکته مهم این است که وجود خار پاشنه همیشه به معنای وجود درد یا مشکل نیست؛ بسیاری از افراد ممکن است در عکسهای رادیولوژی، خار پاشنه داشته باشند اما هیچ دردی احساس نکنند.
آناتومی و عملکرد فاسیای کف پا
فاسیای کف پا یک بافت ضخیم و فیبری است که از قسمت پاشنه پا شروع شده و تا انگشتان پا کشیده میشود. این بافت نقش مهمی در حفظ قوس کف پا، جذب شوک و کمک به تعادل بدن در هنگام راه رفتن دارد.
هرگونه کشش یا فشار بیش از حد روی این بافت میتواند منجر به التهاب آن شود، وضعیتی که به نام التهاب فاسیای کف پا یا Plantar Fasciitis شناخته میشود و از مهمترین علل درد پاشنه و درد صبحگاهی است.
درد صبحگاهی پاشنه؛ علت واقعی چیست؟
درد صبحگاهی پاشنه که با برداشتن اولین قدمها بعد از بیداری تشدید میشود، ناشی از کشیدگی ناگهانی فاسیای کف پا است. در طول شب، این بافت در حالت استراحت و کوتاه شده قرار میگیرد. وقتی که فرد پا را روی زمین میگذارد، فاسیا به سرعت کشیده شده و باعث تحریک و التهاب آن میشود که درد شدید را ایجاد میکند.
پس از چند دقیقه راه رفتن، درد معمولاً کاهش مییابد زیرا فاسیا گرم شده و انعطافپذیرتر میشود.
عوامل موثر در بروز درد صبحگاهی پاشنه
- کفش نامناسب: کفشهایی که از قوس پا پشتیبانی نمیکنند یا دارای کفی سخت هستند، فشار بیشتری به فاسیا وارد میکنند.
- اضافه وزن: وزن بالاتر باعث افزایش فشار روی پاشنه و فاسیا میشود.
- فعالیتهای تکراری: ایستادن طولانی، دویدن یا راه رفتن زیاد روی سطوح سخت میتواند باعث التهاب فاسیا شود.
- کف پای صاف یا قوس بلند: ساختار غیرطبیعی پا باعث توزیع نادرست فشارها میشود.
- کوتاهی عضلات ساق پا: عضلات سفت و کوتاه، فشار بیشتری روی فاسیای کف پا وارد میکنند.
رابطه خار پاشنه با التهاب فاسیای کف پا
خار پاشنه نتیجه کشش و التهاب مزمن فاسیای کف پا است. هنگامی که فاسیا تحت فشار مکرر قرار میگیرد، بدن در محل اتصال آن به استخوان پاشنه، استخوان جدید تولید میکند که به صورت خار دیده میشود.
به همین دلیل، درمانها باید بر کاهش التهاب و فشار روی فاسیا متمرکز شوند و نه تنها روی برداشتن خار پاشنه.
تشخیص خار پاشنه و درد صبحگاهی پاشنه
تشخیص بیماری بر اساس شرح حال بیمار و معاینه بالینی انجام میشود. پزشک با فشار دادن ناحیه زیر پاشنه، محل درد را مشخص میکند. برای تایید وجود خار پاشنه، عکس رادیولوژی درخواست میشود.
در موارد پیچیدهتر، MRI برای بررسی دقیقتر بافتهای نرم و استخوان به کار میرود.
درمانهای موثر برای درد صبحگاهی پاشنه و خار پاشنه
۱. درمانهای محافظهکارانه
بیشتر بیماران با درمانهای غیرجراحی بهبود مییابند. این درمانها شامل موارد زیر است:
- کششهای هدفمند: تمرینات کششی روزانه فاسیای کف پا و عضلات ساق پا که باعث کاهش کشش و التهاب میشود.
- کفش و کفی طبی: استفاده از کفشهای با پشتیبانی مناسب و کفیهای مخصوص برای کاهش فشار روی پاشنه.
- یخدرمانی: گذاشتن یخ روی ناحیه دردناک به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه بعد از فعالیتهای روزانه.
- اصلاح فعالیتها: کاهش ایستادن طولانی و فعالیتهای شدید تا کاهش التهاب.
۲. درمانهای پیشرفتهتر
اگر پس از چند هفته درمان محافظهکارانه بهبود حاصل نشد، درمانهای زیر ممکن است توصیه شود:
- فیزیوتراپی تخصصی: برای بهبود عملکرد پا و کاهش درد.
- شاکویو تراپی (ESWT): امواج صوتی درمانی برای تحریک ترمیم بافتها.
- تزریق کورتون: تزریق محدود کورتون برای کاهش التهاب شدید، البته با احتیاط به دلیل خطرات احتمالی.
۳. درمان جراحی
جراحی فقط در موارد نادر و مقاوم به درمانهای غیرجراحی انجام میشود. در این روش قسمتی از فاسیای کف پا آزاد شده و خار پاشنه در صورت نیاز برداشته میشود.
نکات پیشگیری از خار پاشنه و درد پاشنه
- حفظ وزن مناسب برای کاهش فشار روی پا.
- استفاده مداوم از کفشهای استاندارد و کفی طبی.
- انجام منظم حرکات کششی حتی بعد از بهبودی.
- اجتناب از ایستادن طولانی و راه رفتن روی سطوح سخت.
- توجه به تکنیکهای صحیح در ورزش و فعالیتهای بدنی.
سوالات متداول
آیا همه کسانی که خار پاشنه دارند درد دارند؟
خیر، بسیاری از افراد بدون درد، خار پاشنه دارند و وجود آن به تنهایی دلیل بر درد نیست.
آیا درمان خار پاشنه نیاز به جراحی دارد؟
بیشتر موارد با درمانهای محافظهکارانه بهبود مییابند و جراحی فقط در موارد بسیار نادر انجام میشود.
آیا میتوانم هنگام درد از کفشهای معمولی استفاده کنم؟
استفاده از کفش مناسب و کفی طبی نقش مهمی در بهبود درد و جلوگیری از پیشرفت بیماری دارد.
نتیجهگیری
درد صبحگاهی پاشنه و خار پاشنه مشکلی شایع است که ناشی از التهاب فاسیای کف پا و فشارهای مکرر است. تشخیص دقیق و درمان اصولی شامل اصلاح سبک زندگی، انجام حرکات کششی، استفاده از کفش مناسب و درمانهای تخصصی میتواند کیفیت زندگی بیماران را به طور قابل توجهی بهبود بخشد. توجه به نکات پیشگیری و پیگیری درمان از اهمیت ویژهای برخوردار است تا از عود و پیشرفت بیماری جلوگیری شود.
خار پاشنه یکی از شایعترین علل درد پاشنه پا بهویژه در ساعات ابتدایی صبح است که معمولاً در اثر التهاب مزمن فاشیای کف پا ایجاد میشود. این عارضه با درد تیز و آزاردهنده هنگام برداشتن اولین قدمها پس از بیدار شدن از خواب شناخته میشود و میتواند فعالیتهای روزمره فرد را بهطور قابل توجهی محدود کند. فشار مکرر، ایستادنهای طولانی، اضافهوزن، صافی یا گودی بیشازحد کف پا و استفاده از کفشهای نامناسب از مهمترین عوامل بروز خار پاشنه به شمار میروند.
در این مقاله، با نگاهی تخصصی از دیدگاه پاپزشکی، به بررسی علت واقعی درد صبحگاهی پاشنه، علائم بالینی خار پاشنه، روشهای دقیق تشخیص از جمله اسکن کف پا و مؤثرترین راهکارهای درمان غیرجراحی پرداخته شده است. همچنین نقش اصلاح الگوی راه رفتن، استفاده از کفیهای طبی طراحیشده بر اساس اسکن دیجیتال پا، تمرینات کششی و اقدامات پیشگیرانه بهطور کامل توضیح داده میشود. هدف این مطلب، افزایش آگاهی بیماران و کمک به انتخاب درمان اصولی، ایمن و ماندگار برای کنترل درد پاشنه و بهبود کیفیت زندگی است.
پرسش و پاسخهای متداول درباره خار پاشنه و درد صبحگاهی پاشنه
۱. خار پاشنه چیست و چرا باعث درد صبحگاهی میشود؟
خار پاشنه رسوب کلسیم در محل اتصال فاشیای کف پا به استخوان پاشنه است که معمولاً به دلیل التهاب مزمن این بافت ایجاد میشود. درد صبحگاهی به این دلیل است که در هنگام استراحت، فاشیا سفت میشود و با اولین قدمها کشیده میشود که باعث درد تیز و شدید میشود.
۲. آیا خار پاشنه همیشه نیاز به جراحی دارد؟
خیر، در اکثر موارد درمانهای غیرجراحی مانند استفاده از کفی طبی، فیزیوتراپی و اصلاح سبک زندگی کافی است. جراحی فقط در موارد بسیار نادر و مقاوم به درمانهای دیگر توصیه میشود.
۳. استفاده از کفی طبی چقدر در درمان خار پاشنه موثر است؟
کفی طبی که بر اساس اسکن دقیق کف پا طراحی شده باشد، میتواند فشار روی فاشیای کف پا را کاهش دهد و التهاب را کم کند، به همین دلیل نقش بسیار مهمی در بهبود و کاهش درد دارد.
۴. آیا خار پاشنه فقط در افراد مسن دیده میشود؟
خیر، هرچند شیوع آن در سنین ۳۰ تا ۶۰ سال بیشتر است، اما هر کسی که تحت فشار زیاد روی پاشنه پا باشد، از جمله ورزشکاران و افرادی با اضافه وزن، میتواند دچار این مشکل شود.
۵. چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد پاشنه با استراحت و درمانهای خانگی کاهش نیافت، یا درد بسیار شدید و مزمن شد، بهتر است به پزشک متخصص مراجعه کنید تا تشخیص دقیق و درمان مناسب انجام شود.

دکتر فرشاد احمدی
پودیاتری و بازتوان ستون فقرات